Wetenschapsfilosofie voor beginners: Kunnen we de wetenschap geloven?

Deel 1 ‘Wat is Kennis?’ vindt u hier.

Misschien is ondertussen het beeld ontstaan dat het onmogelijk is om kennis te hebben. Popperianen bijvoorbeeld stellen dat wetenschap niet meer is dan hypothesen die pogingen tot falsificatie hebben overleefd. Dit is een moeilijke manier om te zeggen dat werkelijke kennis “toetsbaar is aan de ervaring”. Dit betekent dat we, om onze kennis te testsen, te hertesten en nogmaals te testen, nooit moeten ophouden met het stellen van lastige vragen, met name die vragen die het vermogen hebben onze theorieën te ondergraven.

We zijn in staat om allerlei zaken te ontwerpen die doen wat ze moeten doen, zoals vliegtuigen, bruggen, ruimtetelescopen en medische behandelingen, omdat de voorspellingen die zijn gebaseerd op de onderliggende theorieën voortdurende toetsing hebben doorstaan. Daardoor stellen ze ons in staat tot het doen van correcte voorspellingen over een lange tijdsspanne en mogen we verwachten dat ze dat ook in de toekomst zullen doen.

Wetenschap geeft verklaringen die ons in staat stellen om correcte voorspellingen te doen en het zijn juist deze mogelijkheden tot verklaring en voorspelling die de lakmoestest zijn voor alle kennis.

De ethiek van geloven, of: kan het kwaad?

Kan het oprechte geloof van een persoon hem vrijwaren als er iets misgaat ten gevolge van diens geloof? Is het doen van schadelijke dingen vergeeflijk zolang je maar gelooft dat je het juiste doet?

Bij het beantwoorden van deze vraag is het heel belangrijk te beseffen dat geloof de motivatie vormt voor handelingen: mensen doen dingen omdat ze geloven dat ze die moeten doen.

Tullio Simoncini gelooft dat kanker een schimmel is die alleen genezen kan worden met natriumbicarbonaat (een simpel zout); voorstanders van de Germanische Neue Medizin geloven dat kanker alleen genezen kan worden door patiënten van hun psychologische trauma’s af te helpen; homeopaten geloven dat hun pillen en water allerlei ziektes genezen, zelfs wanneer er geen enkele molecuul werkzame stof in het middel meer aanwezig is en allemaal handelen ze vanuit hun geloof.

Maar kunnen ze ergens verantwoordelijk voor worden gehouden, aangezien ze zo oprecht zijn in hun geloof?

Hoe oprecht ze ook zijn, ze kunnen verantwoordelijk worden gehouden voor het niet grondig genoeg onderzoeken van de gerechtvaardigde waarheid van hun geloof. We kunnen hen verantwoordelijk houden voor het niet stellen van de relevante vragen, waarbij de belangrijkste is: “wat zou er gebeuren als mijn geloof onjuist is?”

Omdat geloof mensen aanzet tot handelen, is het nooit vrijblijvend: geloof heeft consequenties. Dit is prachtig uitgelegd door William Clifford (1845-1879) in een essay getiteld: ‘The ethics of belief ‘ (de ethiek van geloof)¹. In zijn essay beargumenteert Clifford dat we de plicht hebben om voorzichtig om te gaan met ons geloof, met de rede als enig baken. Clifford schrijft als volgt over de ‘schade die wordt veroorzaakt door lichtgelovigheid’:

De goedgelovige mens is de vader van de leugenaar de bedrieger. Hij leeft in de kring van zijn familieleden en het is geen wonder als zij net zo zouden worden als hij. Onze plichten zijn zo nauw met elkaar verknoopt, dat iemand die de hele wet respecteert, maar die toch op één punt overtreedt, geheel schuldig is.

Samengevat: het is altijd, overal en voor iedereen onjuist om iets op ondeugdelijke gronden te geloven.

Als iemand die een mening aanhangt, die hem gedurende zijn jeugd is onderwezen of waartoe hij later is overgehaald, elke twijfel die in zijn hoofd opkomt onderdrukt en wegduwt, doelbewust vermijdt boeken te lezen en mensen te spreken die dat geloof in twijfel trekken of ter discussie stellen, en vragen die niet gesteld kunnen worden zonder dat geloof te verstoren als ongepast beschouwt – dan is dat leven van die man één grote zonde tegen de mensheid.”

Ik denk dat Clifford gelijk heeft: er zijn wel degelijk standaarden, er is wel degelijk een ethiek van geloven.

Nogmaals Clifford:

Wij ontdekken dus, wat betreft de heilige overlevering van de mensheid, dat die niet bestaat uit stellingen of verklaringen, die aanvaard en geloofd moeten worden op gezag van die overlevering, maar uit juist gestelde vragen, uit opvattingen die ons in staat stellen om verder door te vragen, en uit methoden om vragen te beantwoorden. De waarde van dit alles hangt af van het, dag in dag uit, toetsen daarvan.

Een aantal zaken met betrekking tot kennis zouden belangrijk voor ons moeten zijn: waarheid, rede, objectiviteit en vertrouwen in de wetenschappelijke methode. Ik denk dat dit de waarden zijn die de rede kenmerken en dat we ze hoog moeten houden als we ook maar iets willen begrijpen over de wereld waarin we leven.

Noten

1. Oorspronkelijk gepubliceerd in Contemporary Review, 1877. Herdrukt in Lectures and Essays (1879).